Nhà dài Ê Đê: những điều nên biết khi được mời lên nhà

Ở Buôn Ma Thuột, đôi khi khách được bạn bè hay người quen mời đến chơi một buôn và lên một ngôi nhà dài. Đó là một lời mời quý. Chúng tôi là một khách sạn trong thành phố, sống cạnh và đang học hỏi văn hóa của người Ê Đê, không nói thay cộng đồng. Bài này gom lại những điều đã được báo chí ghi chép về nhà dài Ê Đê, cùng vài gợi ý ứng xử mà chúng tôi thấy nên biết. Phần gợi ý là kinh nghiệm thận trọng, chưa phải quy định thành văn, nên khi ở buôn, lời của chủ nhà luôn là điều bạn nên theo.

Nhà dài Ê Đê được chia thành những phần nào

Theo các bài viết trên Báo Nhân Dân về kiến trúc nhà dài truyền thống và Báo Đại Đoàn Kết, nhà dài Ê Đê thường có hai phần chính:

• Gah: gian phía trước, nơi tiếp khách và sinh hoạt chung của cả nhà.
• Ôk: phần phía trong, là chỗ ở của các gia đình nhỏ trong cùng một đại gia đình.

Khi được mời lên nhà, khách thường được tiếp ở gah. Phần ôk là không gian riêng của các gia đình; bạn chỉ vào khi chủ nhà mời.

Ghế Kpan trong nhà dài Ê Đê

Trong gah thường có ghế Kpan, một chiếc ghế dài được đẽo từ nguyên một thân cây. Theo các nguồn trên, đây là chỗ ngồi của các nghệ nhân đánh chiêng trong những dịp lễ hội. Kích thước ghế mỗi nơi một khác, các bài viết cũng ghi khác nhau, nên chúng tôi không nêu con số.

Vì ghế Kpan gắn với nghi lễ và với người đánh chiêng, chúng tôi gợi ý bạn không tự ý ngồi lên ghế khi chưa được chủ nhà mời. Nếu muốn chụp ảnh chiếc ghế, hãy hỏi trước.

Cầu thang đực và cầu thang cái

Nhiều nhà dài Ê Đê có hai cầu thang lên xuống, thường được gọi là cầu thang đực và cầu thang cái. Theo các bài báo đã dẫn và bài về cầu thang nhà dài trên Tuổi Trẻ, cầu thang cái được chạm hình đôi bầu ngực và vầng trăng khuyết, biểu tượng của chế độ mẫu hệ; số bậc thang luôn là số lẻ.

Việc ai đi cầu thang nào, các nguồn ghi không thống nhất. Vì vậy chúng tôi không nêu quy tắc nào cả. Cách an toàn nhất: khi đến chân nhà, hãy chờ chủ nhà chỉ lối và đi theo họ.

Không gian của chiêng

Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, được UNESCO công nhận năm 2005. Với nhiều cộng đồng, chiêng không chỉ là nhạc cụ mà còn gắn với tín ngưỡng. Trong nhà dài Ê Đê, bạn có thể thấy chiêng được cất giữ cẩn thận.

Gợi ý của chúng tôi: không tự ý đánh hay chạm vào chiêng. Nếu buôn có lễ hội và chủ nhà mời bạn tham dự, đó là dịp được nghe chiêng trong đúng không gian của nó. Khách sạn không bán dịch vụ xem cồng chiêng, và chúng tôi nghĩ việc được mời một cách tự nhiên quý hơn mọi buổi diễn được dàn dựng.

Khan, những câu chuyện được kể trong nhà dài Ê Đê

Nhà dài cũng là nơi những câu chuyện được kể. Khan (sử thi) Ê Đê được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014. Đam San là sử thi tiêu biểu; theo bài viết trên Báo Nhân Dân về người kể Khan, sử thi này được L. Sabatier sưu tầm ở Đắk Lắk và công bố song ngữ Ê Đê – Pháp tại Paris năm 1927. Nếu có dịp nghe một nghệ nhân kể Khan, hãy ngồi yên lắng nghe; xin phép trước nếu muốn ghi âm hay quay phim.

Những gợi ý khi được mời lên nhà dài Ê Đê

Đây là những điều chúng tôi thường nhắc khách trước khi đi buôn. Không có điều nào là luật; đó chỉ là cách để chủ nhà thấy mình được tôn trọng:

• Ăn mặc kín đáo, gọn gàng; mang dép dễ tháo vì nhiều nhà mời khách để dép bên ngoài.
• Chờ chủ nhà mời lên nhà và chỉ chỗ ngồi; không tự đi vào phần ôk.
• Không tự ý chạm hay đánh chiêng, không ngồi lên ghế Kpan khi chưa được mời.
• Xin phép trước khi chụp ảnh bên trong nhà dài, chụp người, và đặc biệt là chụp nghi lễ. Nếu chủ nhà ngần ngại, hãy cất máy.
• Không cho trẻ em kẹo hay tiền. Nếu muốn giúp, hãy mua sản phẩm thủ công với giá người làm đưa ra.
• Nói nhỏ nhẹ, hỏi han thay vì phán xét; điều gì chưa hiểu cứ hỏi chủ nhà một cách lịch sự.

Đi buôn thế nào

Khách sạn không tổ chức tour vào buôn. Nếu bạn muốn tìm hiểu văn hóa Ê Đê, hãy bắt đầu ở các điểm tham quan công cộng trong thành phố, hoặc hỏi lễ tân về các điểm du lịch cộng đồng đang đón khách chính thức. Với chuyến thăm vườn cà phê ngoại thành mà chúng tôi giới thiệu, đơn vị lữ hành có giấy phép là bên tổ chức và hướng dẫn. Các gợi ý khác có ở trang Cà phê & buôn làng và Cẩm nang Buôn Ma Thuột.

Nếu bạn là người Ê Đê và thấy điều gì trong bài chưa đúng, xin nhắn cho chúng tôi; chúng tôi sẽ sửa và cảm ơn bạn. Khách sạn Nâu Rẫy là khách sạn minh họa của web mẫu Sổ Lưu Trú.